Wraz ze wzrostem średnich temperatur oraz częstszym występowaniem ekstremalnych fal upałów, pracownicy ochrony zdrowia coraz częściej spotykają się z pacjentami cierpiącymi na schorzenia wywołane przegrzaniem organizmu. Szybkie rozpoznanie objawów, wdrożenie odpowiedniego leczenia oraz świadomość wpływu farmakoterapii na termoregulację są kluczowe w zapobieganiu poważnym powikłaniom, a nawet śmierci pacjenta.

Wystawienie organizmu na działanie wysokich temperatur prowadzi do uruchomienia mechanizmów chłodzących, głównie poprzez pocenie się i odparowywanie wody. Kiedy mechanizmy te stają się niewydolne, dochodzi do patologicznego wzrostu temperatury głębokiej ciała. Należy wyraźnie odróżnić od siebie trzy główne stany:

• Wyczerpanie cieplne (przegrzanie): Jest to najczęstsza, umiarkowana forma choroby cieplnej, wynikająca z nadmiernej utraty płynów i soli. Temperatura głęboka ciała jest podwyższona, ale nie przekracza 40°C.
• Udar cieplny: Stan bezpośredniego zagrożenia życia. Dochodzi do niego, gdy temperatura głęboka ciała osiąga lub przekracza 40°C, a organizm całkowicie traci zdolność do samodzielnego chłodzenia. Wyróżniamy dwie formy udaru cieplnego: klasyczną (dotykającą najczęściej osoby starsze i obciążone chorobami, charakteryzującą się gorącą, czerwoną i suchą skórą) oraz wysiłkową (występującą u sportowców czy pracowników fizycznych, gdzie z reguły nadal obserwuje się obfite pocenie).
• Udar słoneczny (porażenie słoneczne): Jest to specyficzna odmiana udaru, spowodowana bezpośrednim, intensywnym nasłonecznieniem głowy i karku, niezabezpieczonych przed słońcem. Promieniowanie słoneczne prowadzi do miejscowego przekrwienia opon mózgowych i mózgu, co manifestuje się objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego, bez konieczności znacznego podniesienia ogólnej temperatury ciała.

Perspektywa farmaceuty

Dla farmaceutów kluczowa jest wiedza o wpływie przyjmowanych przez pacjenta leków na ryzyko wystąpienia udaru cieplnego. Wiele substancji czynnych zaburza fizjologiczne mechanizmy termoregulacji, predysponując do hipertermii nawet przy umiarkowanych upałach. Leki mogą wpływać na punkt nastawczy w podwzgórzu, zmniejszać przepływ krwi przez skórę, hamować wydzielanie potu lub prowadzić do odwodnienia.

Do grup leków zwiększających ryzyko chorób cieplnych należą m.in.:

• Leki antycholinergiczne, trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne i leki przeciwalergiczne: Hamują wydzielanie potu, blokując podstawowy mechanizm chłodzenia.
• Neuroleptyki / Leki przeciwpsychotyczne: Zaburzają działanie ośrodka termoregulacji w podwzgórzu.
• Diuretyki: Zwiększają ryzyko odwodnienia i zaburzeń elektrolitowych (hiponatremia, hipokaliemia).
• Beta-blokery, blokery kanału wapniowego, inhibitory ACE oraz nitraty: Zaburzają obwodową wazodylatację i rzut serca, co utrudnia oddawanie ciepła przez skórę.
• Lit oraz leki stosowane w chorobie Parkinsona.

Perspektywa lekarza i pielęgniarki

Rozpoznanie opiera się na wywiadzie (ekspozycja na ciepło, wysiłek) oraz badaniu fizykalnym. Objawy różnią się w zależności od stadium:

• Wyczerpanie cieplne: Zmęczenie, osłabienie, zawroty i bóle głowy, nudności, wymioty, obfite pocenie się, blada i chłodna skóra, tachykardia oraz hipotensja.
• Udar cieplny: Temperatura głęboka ≥ 40°C. Dołączają się nagłe i poważne objawy neurologiczne: splątanie, majaczenie, halucynacje, ataksja, drażliwość, drgawki, a w skrajnych przypadkach śpiączka. Skóra staje się bardzo gorąca, często czerwona i sucha (zahamowanie pocenia). Brak interwencji prowadzi do niewydolności wielonarządowej (wątroby, nerek), obrzęku płuc, rabdomiolizy i zgonu.
• Udar słoneczny: Silny ból głowy, fotofobia (nadwrażliwość na światło), sztywność karku, nudności, osłabienie, a skóra karku i głowy może być poparzona.

Diagnostyka różnicowa (Czerwone flagi): Nie istnieją specyficzne testy na udar cieplny. Podwyższona temperatura ciała i splątanie wymagają natychmiastowego wykluczenia innych stanów zagrożenia życia, w tym infekcji (sepsa, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych - warto rozważyć punkcję lędźwiową i TK) oraz toksydromów (zespół neuroleptyczny, zespół serotoninowy, zatrucia stymulantami takimi jak MDMA czy amfetamina).

Patofizjologia udaru cieplnego nie polega na przestawieniu ośrodka termoregulacji w podwzgórzu (jak ma to miejsce w gorączce infekcyjnej). Z tego powodu stosowanie leków przeciwgorączkowych (np. paracetamolu, ibuprofenu) jest całkowicie nieskuteczne i niewskazane, a wręcz może pogorszyć stan pacjenta, obciążając wątrobę lub nerki.

Działania ratunkowe muszą być podjęte natychmiastowo. Czas trwania hipertermii bezpośrednio koreluje z uszkodzeniem narządów.

Pierwsza pomoc (Postępowanie przedszpitalne):

1. Przeniesienie poszkodowanego do chłodnego, ocienionego, przewiewnego miejsca.
2. Zdjęcie zbędnej, obcisłej odzieży.
3. Zastosowanie okładów chłodzących. Należy polewać ciało letnią/chłodną wodą i użyć wentylatora do zwiększenia parowania. Można zastosować zimne pakiety owinięte w materiał w okolicy pach, pachwin i karku. Należy unikać przykładania czystego lodu bezpośrednio na skórę, by uniknąć odmrożeń oraz drżenia mięśniowego, które produkuje ciepło.
4. U przytomnych pacjentów bez wymiotów – podaż chłodnych płynów (wody, izotoników), powoli, małymi łykami. W wyczerpaniu cieplnym objawy powinny ustąpić po ok. 30 minutach.
5. W przypadku zasłabnięcia zaleca się pozycję leżącą z uniesionymi nogami (ok. 30 cm) lub pozycję boczną ustaloną u pacjentów nieprzytomnych.

Leczenie w Szpitalnym Oddziale Ratunkowym (SOR):

1. Podanie zimnych krystaloidów (najlepiej w temperaturze ok. 4°C). Szybkie podanie dożylne ok. 1000 ml zimnego płynu skutecznie obniża temperaturę głęboką. Ze względu na głębokie odwodnienie, całkowite zapotrzebowanie może wynosić nawet 30-60 ml/kg masy ciała.
2. Najbardziej efektywną metodą jest zanurzenie pacjenta w wodzie z lodem (pozwala to na spadek temp. o ok. 0,2°C/min). Jeśli jest to niemożliwe, należy pokryć pacjenta mokrymi, zimnymi kompresami (nasączonymi wodą z lodem) i stale wymieniać je, jednocześnie kierując na pacjenta silny nawiew powietrza z wiatraka.
3. Chłodzenie należy przerwać, gdy temperatura głęboka (mierzona np. w odbytnicy) spadnie do 38,0 - 38,5°C, aby zapobiec wystąpieniu jatrogennej hipotermii.
4. W trakcie terapii należy wyrównywać zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej np. hiponatremię i zaburzenia kaliemii oraz  oraz monitorować aktywność kinazy kreatynowej w kierunku rabdomiolizy, którą leczy się intensywną płynoterapią. W skrajnych przypadkach (np. nasilone drżenia mięśniowe, konieczność intubacji) podaje się leki sedatywne i zwiotczające (z wyboru leki niedepolaryzacyjne, należy unikać suksametonium).

Kluczem do zmniejszenia śmiertelności jest edukacja. Farmaceuci i personel medyczny powinni przypominać pacjentom – zwłaszcza osobom starszym, samotnym, obciążonym kardiologicznie, psychiatrycznie oraz rodzicom małych dzieci – o podstawowych zasadach bezpieczeństwa:

1. Picie dużej ilości płynów (wody) zanim pojawi się pragnienie.
2. Unikanie ekspozycji na słońce w godzinach 11:00 - 16:00.
3. Noszenie przewiewnej, jasnej odzieży oraz nakryć głowy, które są głównym zabezpieczeniem przed udarem słonecznym.
4. Absolutny zakaz pozostawiania dzieci i osób niesamodzielnych w nagrzanych pojazdach, gdzie temperatura szybko sięga 60°C.
5. Ograniczenie spożycia kofeiny oraz alkoholu.

Udar cieplny i słoneczny to stany wymagające natychmiastowej reakcji. Świadomość obrazu klinicznego, różnic między tymi jednostkami a innymi przyczynami hipertermii, jak również wiedza o jatrogennym ryzyku związanym ze stosowanymi lekami, pozwala pracownikom medycznym na skuteczną interwencję i ratowanie życia.

Piśmiennictwo:

1. Lott C, Karageorgos V, Abelairas-Gomez C, Alfonzo A, Bierens J, Cantellow S, Debaty G, Einav S, Fischer M, González-Salvado V, Greif R, Metelmann B, Metelmann C, Meyer T, Paal P, Peran D, Scapigliati A, Spartinou A, Thies K, Truhlar A, Deakin CD. European Resuscitation Council Guidelines 2025 Special Circumstances in Resuscitation. Resuscitation. 2025 Oct;215 Suppl 1:110753.
2. Olszewski, Jakub. "Udar Cieplny". Twój Dyżur — Kurs, Przypadki, Dyskusje, publikacja: 29 czerwca 2025
3. Ministerstwo Zdrowia. "Udar słoneczny, udar cieplny, przegrzanie cieplne". Portal Gov.pl, ostatnia modyfikacja: 24 sierpnia 2022
4. Rublee C, Dresser C, Giudice C, Lemery J, Sorensen C. Evidence-Based Heatstroke Management in the Emergency Department. West J Emerg Med. 2021 Feb 26;22(2):186-195
5. Health Canada. (2011). Extreme Heat Events Guidelines: Technical Guide for Health Care Workers. Water, Air and Climate Change Bureau, Healthy Environments and Consumer Safety Branch, Health Canada. Ottawa, Ontario, 149.