DIAGNOSTYKA RAKA PIERSI – WSPÓŁCZESNE METODY OBRAZOWANIA

DIAGNOSTYKA RAKA PIERSI – WSPÓŁCZESNE METODY OBRAZOWANIA

Współczesna profilaktyka i diagnostyka raka piersi opiera się przede wszystkim na trzech metodach obrazowych: mammografii (MMG), ultrasonografii (USG) oraz rezonansie magnetycznym (MR). Metody te różnią się zasadą działania, czułością diagnostyczną, ograniczeniami oraz zakresem zastosowań klinicznych.

Wybór odpowiedniego badania zależy m.in. od wieku pacjentki, obecności objawów klinicznych, gęstości tkanki gruczołowej piersi, indywidualnego ryzyka zachorowania na raka piersi oraz wyników wcześniej wykonanych badań.

Należy rozróżnić badania przesiewowe, wykonywane u osób bez objawów w celu wczesnego wykrywania raka, od badań diagnostycznych, których celem jest ocena konkretnych objawów lub nieprawidłowości wykrytych w innych badaniach. Osobną kategorię stanowi nadzór obrazowy u kobiet po leczeniu raka piersi oraz u pacjentek z grupy wysokiego ryzyka.

MAMMOGRAFIA (MMG)

Mammografia jest podstawową metodą obrazowania wykorzystywaną w populacyjnych badaniach przesiewowych w kierunku raka piersi. Ma również istotne znaczenie w diagnostyce objawowych zmian piersi.

Badanie wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie. W standardowej mammografii cyfrowej uzyskuje się obrazy piersi zazwyczaj w dwóch projekcjach:

·         kraniokaudalnej,

·         skośnej przyśrodkowo-bocznej.

Podczas badania pierś jest uciskana między płytkami aparatu. Ucisk poprawia jakość obrazu, ogranicza nakładanie się struktur tkankowych i umożliwia zmniejszenie dawki promieniowania. Może powodować przejściowy dyskomfort lub ból.

Dawka promieniowania zależy m.in. od budowy piersi, liczby projekcji i zastosowanej techniki. Jest to badanie wykorzystujące promieniowanie jonizujące, jednak w przypadku prawidłowo uzasadnionych wskazań korzyści diagnostyczne przeważają nad związanym z nim ryzykiem.

Mammografia umożliwia przede wszystkim:

·         wykrywanie mikrozwapnień, w tym skupisk mogących wskazywać na obecność raka przedinwazyjnego,

·         ocenę asymetrii miąższu i ogniskowych zagęszczeń,

·         wykrywanie zmian o nieregularnych, spikularnych lub innych podejrzanych granicach,

·         ocenę architektonicznego zniekształcenia miąższu.

·         porównywanie obrazów z wcześniejszymi badaniami.

Czułość mammografii zależy m.in. od gęstości piersi. W piersiach o dużej zawartości tkanki gruczołowej zmiany mogą być trudniejsze do uwidocznienia ze względu na nakładanie się struktur o podobnej radiologicznej gęstości.

Tomosynteza piersi

Tomosynteza to trójwymiarowa odmiana mammografii, polegająca na wykonaniu serii projekcji pod różnymi kątami i cyfrowej rekonstrukcji warstwowego obrazu piersi. Technika ta ogranicza nakładanie się struktur tkankowych, zwiększając wykrywalność niektórych zmian nowotworowych i mogąc zmniejszać liczbę wezwań do dodatkowej diagnostyki. Wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, a dawka zależy od zastosowanego protokołu badania.

ULTRASONOGRAFIA PIERSI (USG)

Ultrasonografia piersi jest nieinwazyjną metodą obrazowania wykorzystującą fale ultradźwiękowe. Nie wiąże się z narażeniem na promieniowanie jonizujące i może być wykonywana również u kobiet w ciąży oraz w okresie laktacji, jeśli istnieją wskazania kliniczne.

Do badania piersi stosuje się odpowiednie głowice liniowe o wysokiej częstotliwości, najczęściej z zakresu około 7–18 MHz, zależnie od aparatu, głębokości obrazowania i budowy anatomicznej pacjentki.

USG stanowi ważne uzupełnienie mammografii, szczególnie w ocenie zmian ogniskowych oraz w piersiach o dużej gęstości gruczołowej.

Podstawowe zastosowania USG piersi obejmują:

·         różnicowanie zmian torbielowatych i litych,

·         ocenę kształtu, granic, echogeniczności i orientacji zmiany,

·         ocenę zmian wyczuwalnych palpacyjnie,

·         weryfikację niejednoznacznych lub podejrzanych zmian wykrytych w innych badaniach,

·         ocenę przewodów mlecznych w odpowiednich wskazaniach,

·         ocenę węzłów chłonnych pachowych,

·         prowadzenie biopsji gruboigłowych i innych procedur interwencyjnych pod kontrolą obrazu.

USG nie zastępuje mammografii w wykrywaniu mikrozwapnień. Wynik badania zależy również od jakości sprzętu i doświadczenia osoby wykonującej badanie.

Techniki uzupełniające w USG – doppler i elastografia

Doppler

Badanie dopplerowskie umożliwia ocenę przepływu krwi i unaczynienia struktur. Może stanowić element charakterystyki zmiany, jednak sam obraz unaczynienia nie pozwala wiarygodnie rozstrzygnąć o jej łagodnym lub złośliwym charakterze.

Elastografia

Elastografia dostarcza informacji o właściwościach mechanicznych tkanki, w tym o jej sztywności. Niektóre zmiany złośliwe wykazują zwiększoną sztywność, ale cecha ta nie jest swoista dla raka. Elastografia jest metodą uzupełniającą i nie zastępuje standardowej oceny ultrasonograficznej ani weryfikacji histopatologicznej, jeśli jest wskazana.

REZONANS MAGNETYCZNY PIERSI (MR)

Rezonans magnetyczny piersi jest metodą o wysokiej czułości w wykrywaniu raka, szczególnie w wybranych grupach pacjentek. Standardowy protokół diagnostyczny w kierunku raka piersi obejmuje zazwyczaj obrazowanie przed podaniem i po podaniu dożylnym środka kontrastowego na bazie gadolinu.

MR nie wykorzystuje promieniowania jonizującego. Jego przydatność wynika m.in. z możliwości oceny charakteru wzmocnienia kontrastowego, rozległości zmian oraz obecności dodatkowych ognisk nowotworowych.

MR nie jest rutynową metodą badań przesiewowych dla całej populacji kobiet. Stosuje się go przede wszystkim w grupach wysokiego ryzyka oraz w określonych sytuacjach diagnostycznych i przedoperacyjnych.

Główne wskazania do MR piersi obejmują:

·         nadzór obrazowy u wybranych kobiet z wysokim lub bardzo wysokim ryzykiem zachorowania na raka piersi,

·         ocenę rozległości nowotworu w określonych sytuacjach klinicznych,

·         poszukiwanie dodatkowych ognisk nowotworowych, jeśli może to wpłynąć na plan leczenia,

·         diagnostykę wybranych przypadków, w których wyniki MMG i USG są niejednoznaczne,

·         ocenę odpowiedzi na leczenie systemowe w odpowiednio dobranych przypadkach,

·         ocenę integralności implantów piersiowych, gdy istnieją odpowiednie wskazania.

MR cechuje się wysoką czułością, ale nie jest metodą pozbawioną ograniczeń. Może ujawniać zmiany łagodne wymagające dodatkowych badań, a niekiedy biopsji. Nie zastępuje mammografii w ocenie mikrozwapnień. Interpretacja wyników wymaga doświadczenia w diagnostyce obrazowej piersi.

PORÓWNANIE METOD OBRAZOWANIA PIERSI

Żadna z metod nie jest optymalna we wszystkich sytuacjach klinicznych. Dobór badania powinien wynikać z wieku pacjentki, objawów, ryzyka zachorowania, wcześniejszych wyników oraz konkretnego pytania diagnostycznego.

PROFILAKTYKA POPULACYJNA – BADANIA PRZESIEWOWE

Badania przesiewowe są przeznaczone dla kobiet bez objawów klinicznych, które spełniają kryteria danego programu. Zalecenia europejskie dotyczące populacyjnych badań przesiewowych obejmują kobiety w wieku 45–74 lat.

W Polsce program profilaktyki raka piersi obejmuje bezpłatną mammografię dla kobiet w wieku 45–74 lat, które spełniają kryteria kwalifikacji. Badanie wykonuje się zasadniczo co 2 lata, jeśli w tym czasie nie było mammografii w ramach programu. U kobiet po leczeniu raka piersi, spełniających określone kryteria programu, badania mogą być wykonywane co 12 miesięcy.

Mammografię można wykonać w placówce stacjonarnej lub mammobusie. Na badanie można umówić się m.in. przez Internetowe Konto Pacjenta (IKP), aplikację mojeIKP lub bezpośrednio w placówce realizującej program.

Należy pamiętać, że:

·         niepokojące objawy wymagają diagnostyki niezależnie od wieku i terminu ostatniej mammografii;

·         kobiety z podwyższonym lub wysokim ryzykiem raka piersi mogą wymagać indywidualnego programu nadzoru;

·         kontrole po leczeniu raka piersi powinny odbywać się zgodnie z zaleceniami onkologicznymi i nie są tożsame z rutynowymi badaniami przesiewowymi.

Aktualne informacje o kwalifikacji i dostępnych terminach można znaleźć na stronach NFZ oraz pacjent.gov.pl.

STANDARYZACJA OPISU – KLASYFIKACJA BI-RADS

BI-RADS (Breast Imaging Reporting and Data System) to system standaryzacji opisu i oceny badań obrazowych piersi. Ułatwia komunikację między radiologiem a lekarzem kierującym oraz wspiera podejmowanie decyzji dotyczących dalszego postępowania.

·         BI-RADS 0 – ocena niekompletna

Konieczne jest uzupełnienie diagnostyki obrazowej lub porównanie z wcześniejszymi badaniami. Może to obejmować dodatkowe projekcje mammograficzne, USG lub inne badania odpowiednie do sytuacji klinicznej.

·         BI-RADS 1 – wynik prawidłowy

Nie stwierdza się nieprawidłowości w obrazie badania. Dalsze postępowanie zależy od wskazania do badania oraz od tego, czy objawy kliniczne są zgodne z wynikiem obrazowym.

·         BI-RADS 2 – zmiana łagodna

Stwierdzona zmiana ma cechy łagodne, np. typowa prosta torbiel lub inna jednoznacznie łagodna nieprawidłowość. Zwykle nie wymaga dodatkowej diagnostyki z powodu samej zmiany, ale należy przestrzegać właściwego harmonogramu badań kontrolnych.

·         BI-RADS 3 – zmiana prawdopodobnie łagodna

Prawdopodobieństwo złośliwości jest bardzo małe. W odpowiednio dobranych przypadkach zaleca się kontrolę obrazową w krótkim odstępie czasu, często po 6 miesiącach, a następnie zgodnie z przyjętym protokołem.

·         BI-RADS 4 – zmiana podejrzana

Wskazana jest weryfikacja tkankowa, najczęściej za pomocą biopsji gruboigłowej lub innej metody dobranej do rodzaju i lokalizacji zmiany. Kategoria obejmuje szeroki zakres prawdopodobieństwa złośliwości i może być podzielona na podkategorie 4A, 4B i 4C.

·         BI-RADS 5 – zmiana o bardzo wysokim prawdopodobieństwie złośliwości

Obraz jest wysoce podejrzany o raka. Konieczna jest pilna weryfikacja histopatologiczna i dalsze postępowanie zgodne z rozpoznaniem oraz aktualnymi standardami leczenia.

·         BI-RADS 6 – zmiana ze złośliwością potwierdzoną histopatologicznie

Kategoria stosowana w przypadku zmiany, w której złośliwość została już potwierdzona w badaniu tkankowym. Obrazowanie służy wówczas m.in. ocenie rozległości choroby, planowaniu leczenia lub monitorowaniu jego efektów.

Kategoria BI-RADS nie zastępuje oceny klinicznej ani wyniku histopatologicznego. W przypadku utrzymywania się niepokojących objawów pomimo niepodejrzanego wyniku obrazowego konieczna może być dalsza diagnostyka.

WERYFIKACJA HISTOPATOLOGICZNA ZMIAN PIERSI

W przypadku zmian o podejrzanym obrazie, szczególnie zakwalifikowanych do kategorii BI-RADS 4 lub 5, podstawowe znaczenie ma uzyskanie materiału do oceny histopatologicznej.

W zależności od rodzaju zmiany, jej lokalizacji i widoczności w badaniach obrazowych stosuje się m.in.:

·         biopsję gruboigłową – umożliwiającą uzyskanie fragmentów tkanki do oceny histopatologicznej;

·         biopsję wspomaganą próżnią, w tym biopsję mammotomiczną – stosowaną w wybranych wskazaniach, np. przy określonych zmianach widocznych w mammografii lub USG;

·         biopsję cienkoigłową – wykorzystywaną w określonych sytuacjach klinicznych, m.in. w ocenie wybranych zmian torbielowatych lub węzłów chłonnych.

W diagnostyce podejrzanych zmian litych piersi często preferuje się biopsję gruboigłową, ponieważ pozwala na ocenę architektury tkanki i uzyskanie materiału do dalszych badań. Wybór techniki biopsji powinien być dostosowany do charakteru zmiany i pytania klinicznego.

Po uzyskaniu wyniku histopatologicznego należy ocenić jego zgodność z obrazem klinicznym i radiologicznym. W przypadku niezgodności może być konieczne powtórzenie biopsji lub zastosowanie innej metody weryfikacji.

Piśmiennictwo:

·         Narodowy Fundusz Zdrowia. Profilaktyka raka piersi [Internet]. Warszawa: pacjent.gov.pl; [cytowane 15 października 2026]. Dostępne na: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-piersi

Jędrys J. Badania diagnostyczne. Zasady postępowania w zakresie wczesnego wykrywania raka piersi [Internet]. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2018 Sep 6 [cytowane 2026 paź 15]. Dostępne na: https://www.mp.pl/onkologia/nowotwory/rak-piersi/diagnostyka/180174,wczesne-wykrywanie-raka-piersi