Swoista immunoterapia alergenowa (AIT, powszechnie określana jako odczulanie) stanowi jedyny – poza całkowitym unikaniem kontaktu z alergenem – sposób leczenia alergii o charakterze przyczynowym. Jej celem jest bezpośrednia modyfikacja odpowiedzi immunologicznej i wywołanie długotrwałej tolerancji na czynnik sprawczy wywołujący objawy. Szacuje się, że z problemem chorób alergicznych zmaga się w Polsce około 40% populacji, co przekłada się na blisko 10 milionów osób.

Z medycznego punktu widzenia AIT to terapia o szerokim spektrum oddziaływania. Wyróżnia się jej trzy unikalne właściwości:

1. Już w trakcie cyklu stosowania pacjent odczuwa zmniejszenie nasilenia objawów choroby, co umożliwia istotną redukcję dawek przyjmowanych leków farmakologicznych.
2. Skuteczność długoterminowa – w leczeniu wyłącznie objawowym przerwanie podawania leków po kilku dniach skutkuje nawrotem dolegliwości. W przypadku immunoterapii efekt wyleczenia ma charakter trwały i utrzymuje się nawet przez 10 lat od momentu zakończenia rutynowego.
3. Działanie prewencyjne – AIT hamuje tzw. kaskadę zapalenia alergicznego. U dzieci chorujących na alergiczny nieżyt nosa (pyłkowicę) kilkakrotnie obniża ryzyko rozwinięcia się w przyszłości groźnej astmy oskrzelowej.

Mechanizmy leżące u podstaw tego procesu opierają się na stymulacji aktywacji i różnicowania się regulatorowych limfocytów T i B, które wydzielają kluczową interleukinę 10 (IL-10). Substancja ta hamuje kaskadę wrodzonej i nabytej odpowiedzi zapalnej: eozynofilów, mastocytów, bazofilów oraz limfocytów B produkujących swoiste przeciwciała IgE. Dodatkowo przewlekła stymulacja antygenowa stymuluje produkcję korzystnych przeciwciał ochronnych klasy IgG4, które bezpośrednio hamują zależną od IgE prezentację antygenu przez komórki.

Wskazania do leczenia i wyzwania kwalifikacyjne

Kwalifikację do odczulania każdorazowo przeprowadza specjalista alergolog. Przed podjęciem ostatecznej decyzji bezwzględnie wymagane jest udowodnienie ścisłego związku między ekspozycją na domniemany alergen środowiskowy a faktycznymi objawami klinicznymi (na podstawie precyzyjnego wywiadu i wyników testów skórnych lub badań z krwi). AIT należy rozważyć u chorych na alergiczny nieżyt nosa (ANN), alergiczne zapalenie spojówek, ANN ze współistniejącą lekką/umiarkowaną astmą oskrzelową oraz w przypadkach ciężkich reakcji ustrojowych po użądleniu przez owady błonkoskrzydłe (osy, pszczoły, szerszenie, trzmiele). Terapię wdraża się przede wszystkim w alergiach wziewnych na pyłki roślin, drzew, traw, pleśnie, roztocze kurzu domowego oraz sierść zwierząt domowych.

Barierą ograniczającą leczenie jest często brak świadomości samej metody u pacjentów i zbyt rzadkie, lub też zbyt późne kierowanie chorych do poradni alergologicznych. W wielu przypadkach pacjent trafia do specjalisty już z zaawansowaną postacią schorzenia. Trzeba mieć również świadomość, że AIT nie jest stosowana u pacjentów uczulonych na leki oraz w leczeniu alergicznych zmian skórnych i pokrzywek.

Ograniczenia wiekowe pacjentów

Wskazania dla dorosłych i dzieci są analogiczne, a sztywne granice nie zostały zdefiniowane odgórnie. Zwyczajowo przyjęto, iż w metodzie wstrzyknięć bezpieczną dolną granicą jest ukończenie wieku 5 lat. Maluchy często nie potrafią w precyzyjny i odpowiednio szybki sposób zakomunikować pojawiających się, niepokojących objawów ustrojowych. Szansą dla dzieci staje się wysoce skuteczna metoda immunoterapii podjęzykowej (SLIT), która eliminuje iniekcje i pozwala na podawanie dawek w zaciszu domowym, redukując stres małego pacjenta oraz problemy z dojazdami. Górnej granicy wieku brakuje, jednak ograniczeniem u pacjentów starszych jest częste współistnienie chorób przewlekłych układu krążenia (np. choroba wieńcowa, zaawansowane nadciśnienie tętnicze czy zaburzenia rytmu serca), co znacząco podnosi potencjalne ryzyko powikłań medycznych.

Rodzaje terapii

W warunkach klinicznych wykorzystywane są dwie równoważne i wysoce skuteczne metody dostarczania alergenu:

• Immunoterapia iniekcyjna podskórna (SCIT) – uznana za klasyczną formę. Wymaga wstrzykiwania szczepionek przez wykwalifikowaną pielęgniarkę.
• Immunoterapia podjęzykowa (SLIT) – opiera się na użyciu liofilizowanych tabletek lub roztworów (kropli) aplikowanych w obszar podjęzykowy bogaty w komórki dendrytyczne. Pacjent pod kontrolą zażywa tylko dawkę startową, a dalszy etap leczenia prowadzi samodzielnie w domu. Jest to metoda dedykowana szczególnie dla małych dzieci i pacjentów aktywnych zawodowo, o niskiej mobilności na wizyty stacjonarne.

W podskórnej AIT szczepionkę wstrzykuje wykwalifikowana pielęgniarka lub lekarz. Iniekcji dokonuje się stricte w tkankę tłuszczową zlokalizowaną w dolnej 1/3 tylnej długości ramienia pacjenta – należy objąć pionowo podstawę fałdu skórnego i obligatoryjnie zassać tłok (aspiracja) by wykluczyć przypadkowe uszkodzenie ściany naczynia i zapobiec wprowadzeniu roztworu prosto do krwiobiegu. Z uwagi na to, że powikłania ogólnoustrojowe i reakcje zagrażające życiu (obrzęk krtani, zatrzymanie krążenia, ostry napad astmy, wstrząs) występują u około 0,8% chorych (ok. 1 reakcja na 3000 wstrzyknięć), pacjent ma absolutny obowiązek przebywać w poradni na obserwacji przez minimum 30 minut od iniekcji. Zdecydowana większość zdarzeń ekstremalnych i wymagających zestawu przeciwwstrząsowego ujawnia się właśnie w tym oknie czasowym. W metodzie SLIT ryzyko to jest zauważalnie mniejsze, a pacjenci uskarżają się co najwyżej na miejscowy, przemijający świąd warg czy języka.

Należy pamiętać, by chronić pacjentów wykonując odstęp minimalnie 7-dniowy między wstrzyknięciem alergenu (SCIT) a jakimikolwiek rutynowymi szczepieniami z Państwowego Kalendarza Szczepień Ochronnych.

Bezpieczeństwo i główne przeciwwskazania

Weryfikacja wskazań i przeciwwskazań to gwarant minimalizacji ryzyka. Przeciwwskazania obejmują m.in.: niekontrolowaną astmę, aktywne postacie chorób autoimmunologicznych, czynne nowotwory złośliwe oraz AIDS. Ważną zasadą jest zakaz rozpoczynania odczulania w okresie ciąży, jednakże bardzo dobrze tolerowana terapia, wdrożona jeszcze przed zapłodnieniem, może być pod okiem specjalisty bezpiecznie kontynuowana. Należy pamiętać, że każda ostra infekcja przebiegająca z gorączką lub okres zaostrzenia alergicznego zapalenia jest czasowym przeciwwskazaniem do podania dawki.

Immunoterapia jako inwestycja

Decyzja o wdrożeniu leczenia w ujęciu systemowym i rodzinnym wiąże się ze wczesnymi nakładami finansowymi, ale farmakoekonomika dowodzi, iż staje się wysoce dochodową inwestycją zwracającą się w okresie 5 do 10 lat. Skutkuje drastycznym spadkiem absencji szkolnych i zawodowych, marginalizuje obciążenia związane z gwałtownym leczeniem ostrej astmy oskrzelowej oraz obniża codzienne zapotrzebowanie na syropy, sterydy wziewne i leki przeciwhistaminowe. Na przykład w sąsiednich Czechach (gdzie blisko 90% rynku oparto o refundowane metody podjęzykowe SLIT) zaobserwowano spektakularny pięciokrotny spadek nakładów na refundację innych leków alergicznych u samych dzieci, oraz spadek wydatków o 1/3 w populacji starszej. 

Piśmiennictwo:

1. Jakubiak L. Immunoterapia to jedyna forma leczenia, która ma charakter przyczynowy [Internet]. Rynek Zdrowia; 2023 Jan 4 [aktualizacja 2023 Jan 5; cyt. 2026 Apr 3]. URL: https://www.rynekzdrowia.pl/Polityka-zdrowotna/Immunoterapia-to-jedyna-forma-leczenia-ktora-ma-charakter-przyczynowy,240521,14.html
2. Rogala B. Immunoterapia alergenowa (odczulanie) [Internet]. Medycyna Praktyczna; 2012 Oct 17 [cyt. 2026 Apr 3]. URL: https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/wartowiedziec/57601,immunoterapia-alergenowa-odczulanie
3. Rogala B, Cichocka-Jarosz E, Goncerz G. Zasady swoistej immunoterapii alergenowej [Internet]. W: Interna – mały podręcznik. Dodatkowe materiały. Medycyna Praktyczna; [cyt. 2026 Apr 3]. URL: https://www.mp.pl/interna/chapter/B01.VIII.K