Za niemal wszystkie stany przedrakowe i raki szyjki macicy, a także za nowotwory pochwy, sromu, odbytu, prącia oraz głowy i szyi odpowiada wirus brodawczaka ludzkiego (HPV). W Polsce szczególnie groźne są dwa jego typy 16 i 18, które odpowiadają za około 83% zaawansowanych stanów przedrakowych szyjki macicy.

Skuteczna walka z wirusem opiera się dziś na dwóch ścieżkach: profilaktyce pierwotnej, czyli szczepieniach oraz profilaktyce wtórnej - nowoczesnych badaniach przesiewowych.

Profilaktyka pierwotna, czyli szczepienia ochronne

Szczepienia ochronne przeciwko HPV są najważniejszym narzędziem zapobiegania zakażeniom i chorobom nowotworowym zależnym od tego wirusa. Priorytetową grupą są dziewczęta i chłopcy w wieku 11–13 lat. Szczepienie chłopców i mężczyzn ma równie istotne znaczenie co u dziewcząt, ponieważ HPV powoduje u nich m.in. raka prącia, gardła i języka. Szczepionki niemal w 100% chronią przed zaawansowanymi stanami przednowotworowymi i w efekcie rakami wywoływanymi przez typy wirusa objęte szczepieniem. Preparaty składają się z oczyszczonych białek tworzących cząstki wirusopodobne. Nie zawierają żywych wirusów ani ich materiału genetycznego, co oznacza, że nie mogą wywołać zakażenia.

Skomplikowane zasady refundacji szczepień

Zasady finansowania szczepień przeciw HPV w Polsce są obecnie wielopoziomowe i zależne od wieku pacjenta.

Zgodnie z obwieszczeniem Ministra Zdrowia z dnia 8 maja 2025 r. dotyczącym finansowania szczepionek, bezpłatne szczepienia przeciw HPV przysługują dzieciom i młodzieży od ukończenia 9. do ukończenia 14. roku życia. W tej grupie wiekowej stosowany jest schemat dwudawkowy, dlatego szczepienie musi zostać rozpoczęte przed ukończeniem 14. roku życia, natomiast druga dawka może zostać podana później z zachowaniem odstępu od 6 do 12 miesięcy między dawkami.

W ramach powszechnego programu szczepień w Polsce bezpłatnie dostępne są obecnie dwie szczepionki:

• 2-walentna Cervarix,
• 9-walentna Gardasil 9, która dodatkowo chroni przed typami wirusa HPV odpowiedzialnymi m.in. za kłykciny kończyste.

Oznacza to, że dzieci do ukończenia 14. roku życia mogą zostać zaszczepione wybraną przez rodziców szczepionką, bez ponoszenia kosztów. Szczepienia realizowane są zarówno w placówkach podstawowej opieki zdrowotnej, jak i w szkołach.

Nastolatki po 14. roku życia

Młodzież, która nie zdążyła skorzystać z powszechnego programu przed ukończeniem 14 lat, może nadal zaszczepić się bezpłatnie aż do osiągnięcia pełnoletności. W tym przypadku refundacja obejmuje szczepionkę 2-walentną, chroniącą wyłącznie przed dwoma najbardziej onkogennymi typami wirusa HPV 16 i 18. Szczepionkę z refundacją można wykupić w aptece po okazaniu recepty wystawionej z odpowiednim kodem (DZ).

Refundacja szczepień dla dorosłych

Inaczej przedstawia się sytuacja osób pełnoletnich. Obecnie pacjenci po ukończeniu 18. roku życia mogą skorzystać z 50-procentowej refundacji szczepionki 2-walentnej.

Zgodnie z obwieszczeniem Ministra Zdrowia dotyczącym wykazu refundowanych leków refundacja przysługuje „we wszystkich zarejestrowanych wskazaniach na dzień wydania decyzji”.

W praktyce oznacza to, że przy zastosowaniu recepty z odpowiednim kodem jedna dawka szczepionki kosztuje około 140 zł. Ponieważ u osób, które ukończyły 15. rok życia, zalecany jest schemat trzydawkowy, całkowity koszt szczepienia z refundacją wynosi około 420 zł.

Profilaktyka wtórna i przełom w badaniach przesiewowych

W Polsce nastąpiła zasadnicza zmiana w podejściu do diagnostyki raka szyjki macicy. Obecny programu profilaktyki raka szyjki macicy skierowany jest do kobiet w wieku od 25 do 64 lat. Nowy standard opiera się na wykorzystaniu najbardziej czułych metod molekularnych oraz nowoczesnej cytologii płynnej.

1. Testy HPV HR i cytologia płynna (LBC)

Program umożliwia stosowanie testów molekularnych wykrywających wirusy HPV wysokiego ryzyka (HPV HR).

• Jeśli wynik testu HPV HR jest ujemny, kolejne badanie przesiewowe zaleca się wykonać dopiero po 5 latach (przy braku dodatkowych czynników ryzyka).
• W przypadku wyniku dodatniego, z tego samego materiału biologicznego wykonywana jest cytologia płynna (LBC). Preparat trafia następnie do szczegółowej oceny w zakładzie patomorfologii.

Takie postępowanie znacząco zwiększa precyzję diagnostyki i skraca czas do podjęcia leczenia.

2. Tradycyjna cytologia i grupy podwyższonego ryzyka

Pacjentki wybierające klasyczną ścieżkę badań wykonują przesiewową cytologię co 36 miesięcy (co 3 lata).

Częstsze badania, co 12 miesięcy przysługują kobietom z grup podwyższonego ryzyka, do których należą m.in.:

• zakażenie wirusem HIV,
• stosowanie leków immunosupresyjnych,

3. Diagnostyka pogłębiona – kolposkopia

W przypadku niepokojących wyników badań przesiewowych pacjentka kierowana jest do etapu diagnostyki pogłębionej. Obejmuje on wykonanie kolposkopii, czyli dokładnego oglądania szyjki macicy w powiększeniu, a w razie potrzeby także pobranie wycinków do badania histopatologicznego.

Przyszłość badań - prywatność i testy z krwi menstruacyjnej

Mimo że od wiosny 2025 roku publiczny system zdrowia zapewnia szeroki dostęp do nowoczesnych testów HPV i cytologii płynnej, około 11% dorosłych Polek nigdy nie wykonało cytologii. Najczęstszymi barierami pozostają strach, wstyd oraz dyskomfort związany z wizytą ginekologiczną.

Dlatego naukowcy poszukują alternatywnych rozwiązań. Badania opublikowane w „The BMJ” wykazały, że testowanie krwi menstruacyjnej pobieranej samodzielnie w domu za pomocą specjalnej minipodpaski, jest niemal tak samo skuteczne w wykrywaniu wirusa HPV jak badanie w gabinecie lekarskim.

Choć metoda ta dotyczy wyłącznie kobiet miesiączkujących, w przyszłości może stać się ważnym narzędziem zachęcającym do profilaktyki osoby, które dziś unikają tradycyjnych wizyt ginekologicznych.

Podsumowanie

Światowy Dzień Świadomości HPV to dobry moment, by realnie zatroszczyć się o swoje zdrowie. Połączenie powszechnych szczepień nastolatków z nowoczesnymi, finansowanymi przez państwo metodami badań przesiewowych opartymi na detekcji wirusa HPV i cytologii płynnej LBC daje nam wyjątkową szansę, by w niedalekiej przyszłości nowotwory HPV-zależne stały się jedynie rozdziałem w historii medycyny.

Piśmiennictwo:

1. Nowe europejskie wytyczne: Test HPV rekomendowaną metodą przesiewową w profilaktyce raka szyjki macicy, Profilaktyka raka – Narodowy Instytut Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie – Państwowy Instytut Badawczy, opublikowano 29 lipca 2025, dostęp online: https://profilaktykaraka.nio.gov.pl/nowe-europejskie-wytyczne-test-hpv-rekomendowana-metoda-przesiewowa-w-profilaktyce-raka-szyjki-macicy/
2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 7 marca 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych, Dz. U. z 2025 r. poz. 298.
3. Nowakowski A., Jach R., Szenborn L. i wsp., Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego, Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej, Polskiego Towarzystwa Ginekologii Onkologicznej, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Kolposkopii i Patofizjologii Szyjki Macicy w zakresie szczepień profilaktycznych przeciwko zakażeniom wirusami brodawczaka ludzkiego w Polsce. Ginekologia i Perinatologia Praktyczna 2022, tom 7, nr 2, s. 81–91.

1