Czy wiesz, który wirus potrafi spędzać sen z powiek wielu rodzicom? Wcale nie chodzi tutaj o wirus grypy. Mowa o wirusie RS, którego przebieg zakażenia może być bardzo zróżnicowany: od łagodnych objawów infekcji górnych dróg oddechowych aż po ciężką niewydolność oddechową wymagającą hospitalizacji i tlenoterapii. Zrozumienie patofizjologii, poznanie obrazu klinicznego, możliwości terapeutycznych oraz aktualnie dostępnej profilaktyki RSV ma kluczowe znaczenie dla poprawy sytuacji epidemiologicznej w Polsce i na świecie, a także polepszenia standardów opieki nad pacjentami.

Czym jest wirus RS?

Syncytialny wirus oddechowy (respiratory syncytial virus, RSV) jest otoczkowym, jednoniciowym wirusem RNA odpowiedzialnym za infekcje dróg oddechowych. Kluczową rolę w procesie zakażenia odgrywają powierzchniowe glikoproteiny G i F znajdujące się na powierzchni wirusa. Glikoproteina G odpowiada za przyleganie wirusa do komórki gospodarza, natomiast glikoproteina F za fuzję błon i wnikanie wirusa do wnętrza komórki.

Zakażenie prowadzi do uszkodzenia nabłonka dróg oddechowych, utraty rzęsek oraz nadprodukcji śluzu. Charakterystycznym zjawiskiem jest powstawanie syncytiów, czyli wielojądrzastych komórek pojawiających się na skutek zlewania się zakażonych komórek. W konsekwencji dochodzi do obturacji oskrzelików, szczególnie nasilonej u niemowląt, u których światło dróg oddechowych jest fizjologicznie wąskie.

Epidemiologia zakażeń RSV

RSV jest patogenem, który występuje bardzo powszechnie, a większość dzieci przechodzi zakażenie w ciągu pierwszych dwóch lat życia. Warto pamiętać, że przechorowanie infekcji RSV nie chroni przed kolejnym zakażeniem.

W klimacie umiarkowanym zakażenia mają charakter sezonowy i występują głównie od późnej jesieni do wczesnej wiosny. W Polsce sezon epidemiczny obejmuje zwykle okres od października do kwietnia, choć w ostatnich latach obserwuje się większą zmienność sezonowości zachorwań.

Dane na rok 2026 wskazują, że do połowy marca odnotowano 39 243 przypadków RSV, w tym 13 127 u dzieci do 2. roku życia. Jest to wyraźnie mniej niż w analogicznym okresie poprzedniego roku, na co mogą mieć wpływ działania profilaktyczne.

• wiek <6 miesięcy (szczególnie <3 miesięcy),
• wcześniactwo (<35. tygodnia ciąży),
• choroby współistniejące:

o   przewlekła choroba płuc (np. dysplazja oskrzelowo-płucna),

o   istotne hemodynamicznie wrodzone wady serca,

o   niedobory odporności (wrodzone i nabyte),

o   choroby nerwowo-mięśniowe,

o   choroby metaboliczne i genetyczne (np. zespół Downa),

• ekspozycja na dym tytoniowy i zanieczyszczenie powietrza,
• uczęszczanie do żłobka oraz przebywanie w dużych skupiskach dzieci,
• niekorzystne warunki socjoekonomiczne.

Warto również pamiętać, że ciężki przebieg zakażenia RSV może wystąpić również u dzieci zdrowych, bez istotnych obciążeń.

Obraz kliniczny zakażenia RSV u dzieci

Zakażenie RSV może manifestować się szerokim spektrum objawów. Może przebiegać jako łagodna infekcja górnych dróg oddechowych lub jako ciężka niewydolność oddechowa. Początkowo dominują objawy, takie jak nieżyt nosa i kaszel, które w ciągu kilku dni mogą ulec nasileniu. Charakterystyczne dla przebiegu tego zakażenia jest pogorszenie się objawów około 3-5 dnia infekcji. To czas, w którym dochodzi do martwic i złuszczania się nabłonka oraz powstawanie czopów śluzowych, co prowadzi do obturacji dróg oddechowych.

Najczęstszą postacią kliniczną u niemowląt jest zapalenie oskrzelików. W jego przebiegu można zaobserwować narastającą duszność: tachypnoe oraz objawy zwiększonego wysiłku oddechowego, takie jak wciąganie międzyżebrzy czy poruszanie skrzydełkami nosa. W badaniu osłuchowym typowe są wówczas świsty i trzeszczenia.

Diagnostyka

Rozpoznanie zakażenia RSV opiera się głównie na wywiadzie i na analizie obrazu klinicznego pacjenta. W typowych przypadkach zapalenia oskrzelików u niemowląt nie ma konieczności wykonywania badań dodatkowych.

W praktyce coraz większe znaczenie mają jednak szybkie testy antygenowe typu point-of-care, dostępne w POZ i aptece, które umożliwiają jednoczesne wykrycie RSV, wirusów grypy oraz SARS-CoV-2. Wprowadzenie tych testów do powszechnego użytku przyczyniło się do lepszego poznania epidemiologii zakażeń oraz stanowi narzędzie diagnostyczne pozwalające na różnicowanie przyczyn infekcji, co zmniejsza ryzyko nadmiernego stosowania antybiotyków

Leczenie zakażenia RSV u dzieci

Leczenie zakażenia RSV ma charakter objawowy i wspomagający. Nie ma obecnie skutecznego leczenia przyczynowego.

Objawy duszności u niemowląt i małych dzieci

Rozpoznanie duszności u najmłodszych pacjentów wymaga szczególnej uwagi. Do objawów wskazujących na narastającą niewydolność oddechową należą:

• tachypnoe (częstość oddechów >50/min u niemowląt <3 m.ż., >40/min do 6 m.ż.),
• wciąganie międzyżebrzy,
• poruszanie skrzydełkami nosa,
• postękiwanie wydechowe,
• świszczący oddech,
• epizody bezdechu (szczególnie u wcześniaków).

Tlenoterapia

Tlenoterapia jest podstawową interwencją w przypadku hipoksemii. U niemowląt <6 tygodnia życia zaleca się jej wdrożenie przy saturacji <90%, a u starszych, gdy saturacja spada <92%.

W pierwszej kolejności stosuje się tlenoterapię bierną, natomiast w przypadku jej nieskuteczności należy rozważyć wysokoprzepływową tlenoterapię donosową (HFNC), która poprawia utlenowanie i zmniejsza wysiłek oddechowy. W ciężkich przypadkach wskazane może być zastosowanie CPAP lub wentylacji mechanicznej.

Sól hipertoniczna

Nie zaleca się rutynowego stosowania nebulizacji z soli hipertonicznej. Aktualne dane nie potwierdzają jednoznacznych korzyści klinicznych. Poza tym wykazano, że stosowanie soli hipertonicznej o stężeniu ≥3% może powodować odruchowy skurcz oskrzeli, co dodatkowo może pogłębić zaburzenia wentylacji.

Farmakoterapia

Aktualne rekomendacje wskazują, że leki, takie jak wziewne preparaty rozszerzające oskrzela, glikokortykosteroidy czy antybiotyki (bez objawów zakażenia bakteryjnego), nie są zalecane, mimo że wciąż bywają często stosowane przy tego rodzaju infekcjach.

Profilaktyka zakażenia RSV w Polsce

Nirsewimab

W ostatnich latach nastąpił istotny postęp w profilaktyce RSV dzięki wprowadzeniu długodziałającego przeciwciała monoklonalnego, czyli nirsewimabu.

Zgodnie z zaleceniami Polskiego Towarzystwa Wakcynologii opublikowanymi na sezon 2025/2026: „Zaleca się bierne uodpornienie nirsewimabem wszystkich niemowląt urodzonych w sezonie lub rozpoczynających swój pierwszy sezon zakażeń RSV, traktując priorytetowo dzieci z grupy dużego ryzyka oraz niemowlęta <6 miesiąca życia”.

Zgodnie z rekomendacjami:

• noworodki urodzone od września do kwietnia powinny otrzymać preparat możliwie szybko po urodzeniu, najlepiej podczas hospitalizacji w oddziale noworodkowym,
• dzieci urodzone poza sezonem - przed jego rozpoczęciem,
• druga dawka nirsewimabu zalecana jest określonym dzieciom z grupy ryzyka poniżej 24. m. ż., rozpoczynającym drugi sezon RSV. Mowa o dzieciach urodzonych poniżej 33. tygodnia ciąży, a także z przewlekłymi wrodzonymi lub nabytymi chorobami związanymi z wysokim ryzykiem ciężkiego przebiegu zakażenia RSV.

Preparat z nirsewimabem dostępny w Polsce – jak go stosować?

Preparat z nirsewimabem (Beyfortus), dostępny w Polsce, stosowany jest w postaci pojedynczego wstrzyknięcia domięśniowego, a dawkowanie zależy przede wszystkim od masy ciała dziecka oraz sezonu ekspozycji na RSV.

U niemowląt w pierwszym sezonie infekcyjnym zaleca się jednorazowe podanie 50 mg u dzieci <5 kg lub 100 mg u dzieci ≥5 kg. U dzieci z grup ryzyka, które wchodzą w drugi sezon infekcyjny, rekomendowana jest dawka 200 mg (w dwóch wstrzyknięciach po 100 mg). Szczególną ostrożność należy zachować u dzieci z bardzo małą masą ciała (<1,6 kg) oraz u skrajnych wcześniaków, ze względu na ograniczone dane kliniczne.

W wybranych sytuacjach, takich jak zabiegi kardiochirurgiczne w krążeniu pozaustrojowym, możliwe jest podanie dodatkowej dawki jak najszybciej po ustabilizowaniu się stanu dziecka po operacji, w celu utrzymania odpowiedniego poziomu przeciwciał.

Pomimo że nirsewimab jest dostępny w Polsce, jego powszechne stosowanie będzie zależeć od wdrożenia programów profilaktycznych oraz decyzji refundacyjnych. W ostatnich latach eksperci, w tym Polskie Towarzystwo Pediatryczne (PTP) oraz Konsultant Krajowy w Dziedzinie Pediatrii, podejmują szereg działań zmierzających do wprowadzenia Ogólnopolskiego Programu Profilaktyki Zdrowotnej RSV (2025-2030), który miałby objąć szeroką populację niemowląt.

Paliwizumab

Paliwizumab pozostaje opcją profilaktyczną dla dzieci z grup wysokiego ryzyka w ramach programu lekowego B.40. Wymaga on jednak wielokrotnego podawania w trakcie sezonu RSV.

Szczepienia kobiet w ciąży

Coraz istotniejszą rolę w profilaktyce zakażeń RSV odgrywają szczepienia ochronne kobiet w ciąży. Obecnie dostępny jest jeden zarejestrowany preparat – biwalentna, rekombinowana szczepionka przeciwko RSV, dopuszczona do stosowania między 24. a 36. tygodniem ciąży. Zarówno rekomendacje Polskiego Towarzystwa Wakcynologii, jak i wytyczne CDC wskazują jednak, że najbardziej optymalny moment na jej podanie przypada na okres od 32. do 36. tygodnia ciąży.

Zaleca się także rozważenie zachowania odstępu około 2 tygodni między szczepieniem przeciwko RSV a szczepieniem przeciwko krztuścowi, ponieważ istnieją dane sugerujące lepszą odpowiedź immunologiczną na szczepionkę przeciwko krztuścowi przy nierównoczesnym ich podaniu. Jednocześnie zarówno polscy, jak i międzynarodowi eksperci podkreślają, że zachowanie tego odstępu nie jest bezwzględnie konieczne. W sytuacji braku czasu na wykonanie wszystkich zalecanych szczepień u ciężarnej, bardziej zasadne jest wykonanie obu szczepień jednocześnie lub w krótszym odstępie niż rezygnacja z któregoś z nich.

Szczepionkę podaje się jednorazowo w postaci pojedynczej dawki domięśniowej. Na chwilę obecną nie rekomenduje się rutynowego powtarzania szczepienia w kolejnych ciążach, choć zagadnienie to pozostaje przedmiotem dalszych badań.

Szczepienia ochronne kobiet ciężarnych chronią nie tylko matkę, ale przede wszystkim mają kluczowe znaczenie dla ochrony noworodków i niemowląt w pierwszych miesiącach życia. Wytworzone przez matkę przeciwciała są transportowane przez łożysko do organizmu dziecka, zapewniając mu bierną odporność, szczególnie istotną w pierwszych 6 miesiącach życia.

Podsumowanie

Zakażenia RSV stanowią istotne wyzwanie dla zdrowia publicznego, szczególnie w populacji niemowląt i małych dzieci. Ich przebieg może być nieprzewidywalny, a ciężkie postaci choroby często wiążą się z długimi hospitalizacjami i powikłaniami. Nowe metody profilaktyki, takie jak nirsewimab czy szczepienia ciężarnych, są nadzieją na poprawę sytuacji epidemiologicznej. Wdrożenie nowych programów profilaktycznych może korzystnie wpłynąć na bezpieczeństwo naszych najmłodszych pacjentów.

Piśmiennictwo:

1. Charakterystyka produktu leczniczego Beyfortus. Sanofi Winthrop Industrie; 2025.
2. Główny Inspektor Sanitarny. Komunikat Głównego Inspektora Sanitarnego z dnia 31 października 2025 r. w sprawie Programu Szczepień Ochronnych na rok 2026.
3. Jackowska T, Wrotek A, Beń-Skowronek I, Dembiński Ł, Jarmoliński T, Mazur A, i wsp. Profilaktyka zakażeń syncytialnym wirusem oddechowym (RSV) u dzieci. Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego i Konsultanta Krajowego w dziedzinie pediatrii (sierpień 2024 r.).
4. Neneman J, Wiesner A, Wojsyk-Banaszak I. Praktyczne wskazówki dotyczące leczenia ostrego zapalenia oskrzeli w zależności od wieku dziecka. Pediatria po Dyplomie. 2024;3.
5. Seremak-Mrozikiewicz A, Nitsch-Osuch A, Czajkowski K, Drews K, Huras H, Kalinka J, Kuchar E, Leszczyńska-Gorzelak B, Mastalerz-Migas A, Świątkowska-Freund M, Wielgoś M, Wolski H, Wysocki J, Zimmer M, Sieroszewski P.
   Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników, Polskiego Towarzystwa Wakcynologii oraz Polskiego Towarzystwa Medycyny Rodzinnej dotyczące szczepień kobiet planujących ciążę, ciężarnych oraz karmiących.
   Ginekologia i Perinatologia Praktyczna. 2023;8(2):89–103. ISSN 2451-0122; e-ISSN 2451-1943.
6. Siewert B, Małecka I, Czajka H, Talarek E, Kuchar E, Szenborn L, i wsp. Profilaktyka bierna zakażeń syncytialnym wirusem oddechowym (RSV) w populacji niemowląt. Zalecenia Polskiego Towarzystwa Wakcynologii - aktualizacja na sezon 2025/2026. Pediatria po Dyplomie. 2025;6.
7. Szwejkowska M, Nitsch-Osuch A. Zakażenia RSV u dzieci. Pediatria po Dyplomie. 2021;6.